Erindi Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur á Oddastefnu í Gunnarsholti, laugardaginn 30. maí.
Þjóðsagnapersónan Sæmundur fróði er Íslendingum betur kunn heldur en hinn raunverulegi Sæmundur Sigfússon sem fæddist um miðja elleftu öld og lifði fram á fjórða tug þeirrar tólfu. Um þann mann vitum við harla fátt annað en það að hann var sterkættaður, fæddur inn í samfélag þar sem ætterni skipti miklu máli. Kirkjan var vaxandi valda- og fræðastofnun ásamt nokkrum veraldlegum höfðingjasetrum, þar sem menntun, sagnaritun og valdapólitík fóru saman eins og í Odda á Rangárvöllum sem var eitt mikilvægasta fræðasetur 12. aldar.
Hvað vitum við um Sæmund?
Í formála Íslendingabókar segist Ari fróði Þorgilsson hafa meðal annars haft fróðleik sinn af Sæmundi fróða „er lengi hafði verit sunnan í Frakklandi ok þar lært prestvígslu“ eins og hann orðar það (1968, bls. 1). Í þjóðsögum Jóns Árnasonar (JÁ III, 493) segir hins vegar að Sæmundur hafi lært í Svartaskóla í Þýskalandi. Þess ber þó að geta að á þeim tíma merkti heitið Frakkland ekki núverandi Frakkland, heldur þýskt svæði, stundum nefnt Franken, eða „frankneski“ hluti þess, eins og Helgi Skúli Kjartansson hefur bent á (2008).
Nokkuð víst má heita að Sæmundur hafi lært latínu, guðfræði eða önnur kirkjufræði og hugsanlega líka sagnaritun og bókmenntir. En lærdómur var fágætt atgervi á Íslandi 11. og 12. aldar, og menntunin skipaði Sæmundi í sveit með þeim fáu Íslendingum sem hennar nutu á þeirri tíð. Það eina sem við vitum fyrir víst er að hann kom heim eftir nám og settist að hér í Odda á Rangárvöllum. Hann er í augum okkar síðari tíma manna fulltrúi lærðrar menningar á Íslandi á fyrstu öldum kristni. Fræðimaður með aðgang að þekkingu sem aðrir höfðu ekki.
Þjóðsagnapersónan
Andlegt atgervi og fræðastörf Sæmundar hafa skapað honum orðspor og umtal í aldanna rás – fleygt honum fram á öldum þjóðsagnageymdarinnar þar sem hann mátti velkjast um aldir í munnmælum alþýðufólks sem ekki bar fullt skynbragð á inntak þeirrar menntunar sem hann hafði aflað sér eða eðli þeirrar þekkingar sem í menntun hans fólst. Í huga alþýðunnar var Sæmundur ekki aðeins lærður kirkjunnar maður, heldur galdramaður gæddur snilligáfu. Maðurinn sem tókst á við sjálfan Kölska, bukkaði hann með Biblíunni og kvað hann í kútinn.
Þó að þjóðsögurnar um Sæmund fróða eigi sér rót í sögum sem tóku að myndast á 13. öld eru flestar þekktar munnmælasögur af honum frá því eftir siðaskipti, einkum frá 17. – 19. öld. Samkvæmt þeim á Sæmundur að hafa numið í svonefndum Svartaskóla en yfir innganginum stóð: „Inn máttu ganga og allt máttu læra en töpuð er sálin ef deyrð þú hér inni“ (JÁ III, 491). Samkvæmt þjóðsögunni voru Ari fróði og Kálfur Árnason skólabræður hans í skóla þessum. Miklu varðaði að komast út úr skólanum að námi loknu svo ekki tapaðist sálin, en það varð að gerast á sömu mínútu og einhver annar gekk inn. Í þjóðsögunni bjargar Sæmundur þeim félögum út úr skólanum með því að leggja yfir sig kápu og hrinda þeim á undan sér út um dyrnar. Kölski greip þá í kápuna en hélt henni einni eftir, og þeir Sæmundur sluppu. (JÁ III, 491) Fyrirmynd að þessari frásögn er að finna í Sæmundar þætti Jóns sögu helga, sem segir frá ævintýralegum flótta Jóns og Sæmundar undan skólameistaranum, þar er það Jón Ögmundsson sem bjargar Sæmundi, sem hefur þá gleymt móðurmáli sínu og man ekki nafn sitt. (Byskupa sögur II)
Helgi Þorláksson (2021) hefur getið sér þess til að Sæmundur hafi numið í Köln þar sem var erkibiskupsstóll á þeim tíma, og að af því heiti sé hugtakið „kölski“ komið. Skólameistarinn fjölkunnugi var kölsch, þ.e.a.s. frá Köln, og hefur í frásögnum á íslensku verið nefndur hinn kölski og þaðan sé þá komið heitið Kölski, yfirfært á djöfulinn (skemmtileg kenning og trúverðug). Áður hafði Bjarni Vilhjálmsson (1981) rakið orðið til lýsingarorðsins „köllsugur“ eða „kölskur“ sem merkir háðskur, spottgjarn, eða illgjarn í tali.
Sagan um það hvernig Sæmundur slapp úr Svartaskóla kann að vera undir áhrifum af Gesta regum Anglorum eftir William frá Malmesbury frá fyrri hluta 12. aldar, en þar er hún höfð um Gerbert frá Aurillac sem síðar varð Sylvester páfi.[1] Gerbert stal bók frá arabískum galdrameistara með aðstoð djöfulsins en samkvæmt sagnaritaranum var sál hans glötuð eftir það. Í sögnum um Sæmund bjargast hann hins vegar og snýr heim til Íslands. Reidar Th. Christiansen (1958) hefur greint söguna af flótta Sæmundar í ljósi alþjóðlegu flökkusagnarinnar ML 3000 en þar nær djöfullinn frakka eða jafnvel skugga stúdentsins í stað sálar hans.
Svo mögnuð voru Svartaskólafræðin að Sæmundur á að hafa lært af þeim að hafa djöfla og púka í þénustu sinni. Hann lofaði þeim einatt sálu sinni en sveik svo um verklaunin með brellum. Frægust er sagan um förina til Íslands, þegar Kölski í líki sels flutti hann yfir hafið. Sæmundi lá á, því einhver annar keppti við hann um Oddaprestakall og Sæmundur varð að verða fyrri til að komast á staðinn. Hann samdi við Kölska um að flytja sig yfir án þess að hann vöknaði í fætur á leiðinni. Það gekk eftir allt þar til komið var að landsteinum. Þá lamdi Sæmundur selinn í hausinn með Biblíunni svo hart að selurinn sökk um stund og fætur Sæmundar blotnuðu. Þar með var samningurinn ógildur, og Kölski missti af feng sínum.
Áhugavert er að sjá í sögum af Sæmundi hvernig hann leikur alltaf á kölska og hefur betur í þeirra viðskiptum. Á þetta benti Jón Hnefill Aðalsteinsson fyrir margt löngu (1996). Kölski birtist í þessum sögum sem auðtrúa einfeldningur sem má sín lítils gagnvart vitsmunum og snarræði prestsins og galdramannsins sem hikar ekki við að rjúfa eiða og hafa rangt við í viðureigninni.
Á andlátsstund Sæmundar hermir sagan að Kölski hafi legið á fótum hans. Það þótti Sæmundi leitt og vildi losna við hann fyrir dauðann, því hann þóttist vita að Kölski sæti um sál hans um leið og hún skildi við. Þá sagði hann við Kölska að hann hefði ætið verið sér fylgispakur sem tryggasti hundur. Nú vildi hann biðja hann síðustu bónar. Hún væri sú að hann færi að sækja handa sér blóðdropa úr síðu Krists. Kölski lagði af stað en kom aldrei aftur. (JÁ III, 494)
Evrópskar hliðstæður
Sögur af Sæmundur fróði eiga sér ýmsar hliðstæður í evrópskri þjóðsagnahefð.
Upp í hugann koma ítalskar sögur frá miðöldum af Virgil galdramanni, sem byggja á rómverska skáldinu Vergilíusi. Hann var sagður mikill galdramaður, meistari dulrænna fræða, sem beitti list sinni til að stjórna öflum náttúrunnar og yfirnáttúrulegum verum (Ziolkowski 2015).
Annað dæmi er Salómon konungur, Biblíuleg persóna, sem í evrópskum miðaldasögum hefur vald yfir djöflum, bindur þá og lætur vinna fyrir sig (Ginzberg 1913).
Ýmsar yngri sögur, evrópskar, eiga hliðstæður við Sæmund fróða, til dæmis sögur af Faust hinum þýska sem uppi var 1480-1540. Faust var fræðimaður og frægur alkemisti (gullgerðamaður) sem fékkst við lækningar. Hann er sagður hafa gert samning við Mefistófeles og selt sál sína (Haile 1965). Þó er þar mikilvægur munur á, því Faust sögurnar eru myrkari, og í þeim er meiri ótti en í Sæmundarsögunum. Faust–sögurnar bera meiri líkindi við 18. og 19. aldar sögur af Galdra-Lofti (1702–1722) þar sem glötunin er óhjákvæmileg afleiðing þekkingarleitar. Faust nefnilega – líkt og Galdra Loftur síðar – tapaði sál sinni. Það gerði Sæmundur aldrei.
Vald þekkingarinnar
Í þjóðsögunum má segja að Sæmundur verði á vissan hátt brú milli tveggja heima. Milli kristni og heiðni, milli þekkingar og galdra. Sæmundur, líkt og Virgil, Salomon og Faust, er tákn fyrir vald og hættur þekkingarinnar. Faust glatar sér í þekkingarleitinni en Sæmundi tekst að beisla þekkinguna og hafa stjórn á henni. Nám þeirra tengist leyndardómum og yfirnáttúrulegum fræðum – á tímum þegar menntun var sjaldgæf og torskilin ómenntuðu fólki. Sá sem kunni latínu og hafði lært erlendis hafði yfirburði sem kölluðu fram óttablandna virðingu en einnig tortryggni. Lærðir menn voru á einhvern hátt af öðrum heimi. Þjóðsögurnar endurspegla að fólk skildi ekki þessa þekkingu og túlkaði hana sem „galdra“, líkt og ég hef áður bent á (ÓKÞ 2022/2000, bls. 220-250). Þannig skapar þekkingarleit Sæmundar ákveðinn annarleika, eða „öðrun“ eins og það er líka kallað (Tangerlini 1990).[2] Sæmundur er bæði lærður maður og goðsagnapersóna. Hann birtist okkur ekki sem hann sjálfur heldur sem viðhorf samfélagsins til þekkingar. Það viðhorf er ótta blandið, enda er þekking ekki hlutlaus – hún er vald. Um leið má segja að sögurnar vísi fram í tímann, allt til vorra daga þegar rík ástæða er til þess að hugleiða vald vísindanna og þá ofurtrú sem þau hafa upp skorið fyrr og síðar.
Sæmundur í ljósi samtímans
Tækninýjungar og vísindi nútímans eru galdrar dagsins í dag: Möguleikarnir sem af þeim hafa hlotist og enn eru ókannaðir eru nánast óþrjótandi uppspretta valds yfir sálum okkar mannanna, breytni okkar, lífi og afkomu. Vísindaleg og tæknileg þekking á borð við gervigreind, erfðatækni eða algríminn í óravíddum netsins veita möguleika til að skilja, stýra og umbreyta heiminum. Í sérhæfðri vísindaþekkingu nútímans og óttablandinni virðingu fyrir flóknum tækniheimi, sjáum við hliðstæðuna við galdur Sæmundar.
Líkt og oft er með vísindamenn nútímans leikur Sæmundur á mörkum þess leyfilega – hann semur við Kölska, beitir brögðum og sveigir siðferðileg mörk. Í samtímanum vekja vísindi og tækni sambærileg álitamál við beislun náttúruafla, viðureign við loftslagsbreytingar og farsóttir. Maðurinn er alltaf að reyna að ná valdi yfir óreiðukenndri tilveru og í endalausri þekkingarleit að seilast eftir því sem er utan seilingar.
Sama viðleitni endurspeglast í þjóðsögum. Þær eru menningarlegt form til að vinna úr ótta og áhyggjum sem búið hafa um sig á hverjum tíma, og í þeim er Sæmundur fróði táknmynd vísindamannsins sem er í senn fulltrú þekkingar og valds – maður sem hefur seilst fram á ystu nöf eftir þekkingu, og er því í senn fulltrú valds og háska. Sú er einmitt staða vísindanna í dag.
Ritaskrá:
Ari Þorgilsson 1968: Íslendingabók. Landnámabók. Íslenzk fornrit, I. Útg. Jakob Benediktsson, Reykjavík: Hið íslenzka fornritafélag.
Ármann Jakobsson 2021: „Þjóðsagnapersónan Sæmundur fróði“. Óbirt erindi flutt á Oddastefnu. Heimild i fórum höfundar.
Byskupa sögur, I-II. Útg. Guðni Jónsson. (Hið íslenzka fornritafélag). Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs. 1948.
Bjarni Vilhjálmsson 1981: „Hugljómun um kölska“. Afmæliskveðja til Halldórs Halldórssonar 13. júlí 1981. Reykjavík: Íslenska málfræðifélagið (eða samstarfsútgáfa fræðimanna), bls. 72–84.
Christiansen, Reidar Th. 1958. The Migratory Legends: A Proposed List of Types with a Systematic Catalogue of the Norwegian Variants. (FF Communications nos. 175–176). Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia (Finnish Academy of Science and Letters).
Ginzberg, Louis 1913. The Legends of the Jews, vol. 4: Bible Times and Characters from Joshua to Esther. Philadelphia: The Jewish Publication Society of America).
Haile, H. G. (útg.) 1965. The Faust Book: Historia von D. Johann Fausten (1587),
Urbana: University of Illinois Press.
Helgi Skúli Kjartansson 2008: „Þegar Frakkland var í Þýskalandi. Athugun á breytilegri notkun heitanna „Frakkland“ og „Frakkar“ í fornmálstextum“. Í garði Sæmundar fróða. Fyrirlestrar frá ráðstefnu í Þjóðminjasafni 20. maí 2006. Ritstj. Gunnar Ágúst Harðarson og Sverrir Tómasson. Reykjavík: Hugvísindastofnun Háskóla Íslands, bls. 85‒113.
Helgi Þorláksson 2021: „Nám erlendis.“ Óbirt erindi flutt á Oddastefnu. Heimild í fórum höfundar.
Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. Safnað hefur Jón Árnason. Ritstjórar Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson, 6 bindi. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga. 1954–1961.
Jón Hnefill Aðalsteinsson 1994: „Sæmundr Fróði: A Medieval Master of Magic“, Arv: Nordic Yearbook of Folklore 50. Uppsala: Kungl. Gustav Adolfs Akademien, bls. 117–132.
Jón Hnefill Aðalsteinsson 1996. „Six Icelandic Magicians after the Time of Sæmundur Fróði“, Arv: Nordic Yearbook of Folklore 52. Uppsala: Kungl. Gustav Adolfs Akademien, bls. 49–61.
Munnmælasögur 17. aldar. Íslenzk rit síðari alda 6. Bjarni Einarsson (útg.) Reykjavík 1955. Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag.
Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir 2022. Brennuöldin. Galdur og galdratrú í málskjölum og munnmælum. Reykjavík: Forlagið. (1. útg. Háskólaútgáfan 2000).
Said, Edward W. 1978. Orientalism. New York: Pantheon Books.
Tangherlini, Timothy R. 1990. Interpreting Legend: Danish Storytellers and Their Repertoires,
New York: Garland Publishing.
William of Malmesbury 1998-1999. Gesta regum Anglorum. Ritstjórar R. A. B. Mynors; R. M. Thomson; M. Winterbottom. Oxford Medieval Texts, 2 bindi.
Wellendorf, Jónas 2025: “Sæmundr inn fróði Sigfússon: A History of Production and Reception”. Medieval Nordic Literature in Latin (MNLL), uppfærð vefútgáfa.
Ziolkowski, Jan M. 2015. “Virgil the Magician.” í: Piero Boitani og Emilia Di Rocco (ritstj.),
Dall’antico al moderno: immagini del classico nelle letterature europee, Róm: Edizioni di Storia e Letteratura, bls. 293–312.
[1] Á þetta bendir Jónasi Wellendorf (2025 uppfært) og Ármann Jakobsson gerði einnig að umtalsefni í erindi á Oddastefnu 2021.
[2] Tangerlini (1990) fjallar ítarlega um hlutverk þjóðsagna í að skilgreina samfélagsleg mörk (bls 15-22) en einnig hvernig sögurnar staðsetja hættur utan samfélags og gera þær að „hinum“ (bls. 109-115). Greiningar af þessu tagi eru einkum mótaðar af hugmyndum Edwards Said (1978) um vald og framandleika.
